Kadra pedagogiczna i pracownicy Liceum Krzemienieckiego w latach 1920-1939

Tadeusz Czacki tworząc Gimnazjum Wołyńskie przede wszystkim zabiegał o to, by szkoła stała się nie tylko wybitną placówką edukacyjną i dumą Krzemieńca, ale by miała wpływ na życie miasta. To samo przesłanie przyświecało kolejnym kuratorom Liceum Krzemienieckiego. Zależało im na tym aby uczniowie i nauczyciele wyszli poza mury szkoły i stali się animatorami życia społecznego i kulturalnego nie tylko miasta ale całego Wołynia. Można powiedzieć, że idea T. Czackiego w okresie międzywojennym trafiła na podatny grunt i była realizowana z całym zaangażowaniem pomimo odmiennej sytuacji społecznej i politycznej.

W 1920 r. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski, na mocy przysługującej mu władzy ustawodawczej, nawiązując do przeszłości powołał do życia Liceum Krzemienieckie.1 Na tymczasowego kierownika Liceum Krzemienieckiego wyznaczono Teodora Mianowskiego, który rozpoczął prace organizacyjne2. Zanim zdołano przystąpić w 1920 r. do prac organizacyjnych nad Liceum Krzemienieckim, latem 1920 r. bolszewicy dotarli pod Lwów i Warszawę. W czerwcu 1920 r. zgromadzona w Krzemieńcu młodzież została wysłana do Lwowa, a potem dalej w celu pełnienia wojskowej służby pomocniczej. Dopiero koniec wojny polsko-bolszewickiej umożliwił powrót do organizacji Liceum Krzemienieckiego (w listopadzie 1921 r.). Prace przyspieszyła nagląca potrzeba znalezienia miejsca dla młodzieży przybywającej z terenów dawnej Rzeczypospolitej Szlacheckiej, (które nie weszły w skład Polski Odrodzonej), w tym tak zwanych bezprizornych – młodzieży osieroconej, głodnej, obdartej i zdziczałej, która wymagała dobrej, mądrej opieki, wykształcenia i perspektyw na przyszłość.

Rok szkolny 1920/1921 rozpoczął się z opóźnieniem – w lutym 1921 r. i utworzone zostały cztery kursy Państwowego Seminarium Nauczycielskiego3. Na zespół pedagogiczny oprócz P. Moczulskiego składali się: ksiądz prałat Wacław Nejman (religia), ksiądz Orłowski (literatura polska), Pani Sokolnicka (francuski), Robert Szłapak (historia), Franciszek Czyż (geografia), Zofia Tramplerówna (biologia), Antonii Majewski (higiena), Wacław Szyk (rysunki) i Wincenty Kamiński (śpiew).

Z dniem 1 lutego 1922 r. zwierzchnikiem Liceum Krzemienieckiego (wizytatorem z prawami kuratora) został mianowany dr Marek Piekarski, który opracował projekt organizacji stanowiący podstawę rozporządzenia Rady Ministrów z 10 sierpnia 1922 r. , stanowiącego ramy ustroju wznowionej instytucji – Liceum Krzemienieckiego. W tym samym 1922 r. została założona Średnia Szkoła Rolnicza w Białokrynicy4.

Do seminarium zaczęli napływać uczniowie zdemobilizowani z wojska. Niektórzy przybywali w mundurach i nierzadko z podoficerskimi „belkami” na naramiennikach. Zgłosiło się też kilku instruktorów wojskowych, którzy podjęli się nauczania musztry wojskowej i umiejętności obchodzenia się z bronią. Ćwiczenia wojskowe obowiązywały tylko chłopców i odbywały się dwa – trzy razy w tygodniu w parku licealnym. Zdobyte umiejętności ćwiczono na strzelnicy pod miastem5. Umiejętności te okazały się niezbędne, gdyż w okolicy Krzemieńca szalały bandy uciekinierów z wojska. Do kadry Liceum Krzemienieckiego dołączały przede wszystkim osoby, które do Krzemieńca przybyły z terenów Rosji sowieckiej. Nie tylko kadra nauczycielska skompletowana została w ten sposób. Powstająca instytucja potrzebowała rąk do pracy w administracji, leśniczych, dozorców, zarządców, księgowych, pielęgniarek, lekarzy, kucharzy i wielu innych pracowników.

Rosnąca liczba uczniów spowodowała konieczność szybkiego stworzenia liczniejszego zespołu nauczycielskiego. Sięgnięto więc po wszystkich znajdujących się w pobliżu nauczycieli i osoby nadające się do podjęcia tej odpowiedzialnej pracy. W ten sposób stworzono zaimprowizowany zespół pedagogiczny, któremu przyszło pracować w niezwykle trudnych warunkach. W roku szkolnym 1921/1922 Państwowe Seminarium Nauczycielskie6 posiadało już pełny komplet pięciu kursów. Uczniowie, wiosną 1922 r. brali czynny udział (jako komisarze spisowi) w pierwszym powszechnym spisie ludności na terenie Krzemieńca7. W tym roku szkolnym po raz pierwszy przeprowadzony został też egzamin dojrzałości8. W 1924 r. Liceum Krzemienieckie posiadało seminarium nauczycielskie, gimnazjum, średnią szkołę rolniczo-leśną w Białokrynicy, szkołę ćwiczeń oraz dwa internaty. Sytuacja ta nie uległa zasadniczej zmianie aż do 1927 r.9.

Z czasem sytuacja zaczęła się normalizować i można było szukać wykwalifikowanej „siły roboczej” do tworzącej się instytucji na miejscu. W ciągu kilku lat kadra stała się niemal w stu procentach kadrą polską. Specyfikę tej grupy stanowiła dobra znajomość w mowie i w piśmie języka rosyjskiego. W kolejnych latach funkcjonowania Liceum Krzemienieckiego do kadry zaczęli dołączać absolwenci szkół krzemienieckich, przede wszystkim szkoły rolniczo – leśnej w Białokrynicy. Najpierw przyjmowani byli na praktyki a następnie otrzymywali angaże jako etatowi pracownicy – przede wszystkim w nadleśnictwie krzemienieckim.

Po przewrocie majowym odwołano M. Piekarskiego (obowiązki pełnił do 31 sierpnia 1927 r. 10), powołując na jego miejsce Juliusza Poniatowskiego. Zaplanował on radykalną modernizację profilu placówki i w krótkim czasie dokonał istotnych zmian przede wszystkim w szeregach kadry pedagogicznej11. Kierownikiem pedagogicznym wszystkich szkół licealnych został Stanisław Dobrowolski, a dyrektorem Państwowego Seminarium Nauczycielskiego Franciszek Hilczer. W roku szkolnym 1928/1929 wykładowcami Seminarium Nauczycielskiego byli: Alina Ruskowa (literatura polska), Helena Lipkowska (język francuski), Borys Wesołowski (język ukraiński), Franciszek Hilczer (historia i Polska współczesna), Aleksander Berger (matematyka), Maria Dłubakowa (przedmioty pedagogiczne), Stanisław Bieda (praktyka pedagogiczna, kierownik szkoły ćwiczeń), Jadwiga Falkowska (fizyka), Stanisława Sanojcówna (przyroda), Franciszek Mączak (geografia), Jerzy de Gaché (śpiew i muzyka), Stanisław Sheybal (rysunek), Feliks Guzik (prace ręczne), Julian Kozłowski (wychowanie fizyczne chłopców), Halina Paszkowska (wychowanie fizyczne dziewcząt). Większość przyjętej wówczas kadry pedagogicznej wykonywała swoje obowiązki do 1939 r.12.

Ostateczny kształt organizacyjno-prawny został nadany Liceum Krzemienieckiemu Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej z 22 marca 1928 r.13. Zgodnie z powyższym rozporządzeniem zwierzchni nadzór nad całością instytucji sprawował Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Wprowadzono w roku szkolnym 1928/1929 eksperymentalny system nauczania, zwany daltońskim. Objął on w Gimnazjum klasy IV-VII a w seminarium kursy od I do IV. Obejmował on religię, język polski, języki obce, język ukraiński, historię, geografię, przyrodę, fizykę z chemią i matematykę. Wprowadzenie systemu poprzedziła w roku szkolnym 1927/1928 praca grona nauczycielskiego14 (głównym inicjatorem tego eksperymentu był Stanisław Dobrowolski). System daltoński wprowadzony został w bardzo trudnych warunkach, gdyż personel nauczycielski nie miał w tym kierunku żadnej praktyki, klasy były bardzo liczne o bardzo zróżnicowanym poziomie przygotowania, zaś programy były zbyt obszerne. Największe trudności pojawiły się przy organizowaniu pracy w pracowniach przyrodniczych. W związku z tym plan daltoński odbiegał znacznie od oryginału – system przeszedł w Krzemieńcu liczne modyfikacje, a z czasem uzyskał nazwę „systemu krzemienieckiego”15.

W roku szkolnym 1928/1929 w uczelniach Liceum Krzemienieckiego – gimnazjum, seminarium, szkole ćwiczeń, szkole rolniczej, w przedszkolu oraz w szkole rzemieślniczej – pracowało ogółem 57 nauczycieli – 48 nauczycieli z pełną liczbą godzin i 9 z niepełną16. W roku szkolnym 1929/1930 pracowało 60 nauczycieli17. W roku szkolnym 1932/1933 pracowało ogółem 61 nauczycieli – 53 nauczycieli z pełną liczbą godzin i 8 z niepełną18, zaś w roku szkolnym 1933/1934 pracowało 59 nauczycieli, tym 51 posiadających pełną liczbę godzin i 8 dochodzących19.

Krzemieniecki system dydaktyczno-wychowawczy nie ograniczał się jednak tylko do sposobu nauczania, ale obejmował też wiele skoordynowanych działań, skierowanych na kształtowanie osobowości ucznia. Po zajęciach rozpoczynały się próby chórów, orkiestr, przedstawień teatralnych. Działały liczne kółka zainteresowań. Na gruncie gimnazjum i seminarium w roku szkolnym 1928/1929 działały organizacje uczniowskie: „Bratnia Pomoc”, Kooperatywa „Prąd”, Koło Krajoznawcze, Koło Pracy Społecznej, Koło Sportowe, Harcerstwo, Straż Pożarna. Natomiast na terenie Szkoły Rolniczej w Białokrynicy działało Towarzystwo Koleżeńskie wraz z Sądem Koleżeńskim i kołami: rozrywkowym, sportowym, rolników i leśników20. Młodzież wydawała własne pismo „Nasz Widnokrąg”21.

Krzemieniec był wymieniany w maju 1920 r. wśród dwudziestu trzech czynnych środowisk harcerstwa męskiego. Jego rozkwit nastąpił jednak dopiero po zakończeniu I wojny światowej, a związany był z masowym napływem młodzieży ze wschodu, w tym m. in. z Humania, skąd przybyła liczna kadra instruktorska. Z tej kadry wywodził się pierwszy hufcowy Feliks Grochowalski. Na początku 1923 r. hufiec w Krzemieńcu liczył już trzy drużyny, a w nich 116 harcerzy. Dużo uwagi Organizacji Harcerzy poświęcała Jadwiga Falkowska. Z jej udziałem odbywały się narady nauczycieli Liceum Krzemienieckiego pracujących w harcerstwie, tak w sprawach metodyczno-wychowawczych, jak i techniczno-organizacyjnych. Wśród osób zaangażowanych w działalność drużyn męskich wymienić przede wszystkim należy księdza Kazimierza Lenczewskiego (wieloletniego komendanta Hufca). Pierwszą Drużynę Harcerską (żeńską) zorganizowano w 1921 r. Gdy jesienią 1922 r. do Krzemieńca dotarła znaczna liczba młodzieży, w tym garść harcerek z Humania, ruch harcerski znacznie się ożywił. Trafił on na dogodny grunt do rozwoju. Opiekunką wszystkich drużyn w 1923 r. została Maria Sandecka, w kolejnych latach przewodnicząca Koła Przyjaciół Harcerzy i opiekunka drużyny Zuchów. Z końcem lat dwudziestych i w latach trzydziestych grono profesorów Liceum Krzemienieckiego zasiliły wybitne postacie harcerstwa polskiego22.

W celu umożliwienia młodzieży niezamożnej zarobkowania z początkiem 1928 r. uruchomiono szereg wytwórni uczniowskich ,których kierownictwo znajdowało się w rekach dyrektora gimnazjum. Wytwórnia fotograficzna, radiotechniczna, czapkarska, robót ręcznych, introligatorska i pomocy naukowych oraz nart były pod opieka specjalnych instruktorów, przeważnie nauczycieli23. Wszelkie poczynania i przejawy życia wychowanków śledzili i umiejętnie nimi kierowali pedagodzy. Dzięki temu stosunek ucznia do profesora oparty był na głębokiej przyjaźni.24. We wszystkich wspomnieniach przewijał się wątek wspaniałych, relacji uczeń – mistrz.

Ważnym elementem życia Krzemieńca był sport, przede wszystkim narciarstwo. Coroczną tradycją stały się zawody pomiędzy piętnastoosobowymi drużynami sportowymi Rydzyny i Krzemieńca organizowane na zmianę w obydwu miastach. Największym dorobkiem tych zmagań była ich atmosfera – połączenie ostrej walki i wzajemnej życzliwości. A we wszystkich tych przedsięwzięciach czynny udział brali nauczyciele25.

Na zboczach gór krzemienieckich, w odległości 14 km od Krzemieńca, w pobliżu wsi Kulików przy szosie Krzemieniec – Poczajów w roku 1933 Krzemienieckie Koło Szybowcowe zorganizowało kurs szybowcowy. Aktywnymi uczestnikami kursu byli również nauczyciele Liceum Krzemienieckiego, a wśród nich utalentowany fotografik i zapalony sportowiec Ludwik Gronowski.

Nie sposób pominąć roli jaką odegrały w skali ogólnokrajowej Muzyczne Ogniska Wakacyjne (MOW) i Rysunkowe Ogniska Wakacyjne (ROW), organizowane pod protektoratem Liceum Krzemienieckiego i w oparciu o jego bazę materialną. Wśród instruktorów Muzycznych Ognisk Wakacyjnych wymienić można takie nazwiska jak: prof. Bronisław Rutkowski – obdarzony niespożytą energią utalentowany organizator, prof. Kazimierz Sikorski, Tadeusz Ochlewski, Władysław Raczkowski, czy Olgierd Straszyński. Pomysł stworzenia Wakacyjnych Ognisk Rysunkowych (ROW) powstał w 1935 r., gdy Krzemieniec był już ważnym ośrodkiem kultury artystycznej, w tym ruchu malarskiego. Pierwotnie zrodził się projekt stworzenia w Krzemieńcu szkoły malarskiej, ale ostatecznie stanęło na powstaniu Rysunkowych Ognisk Wakacyjnych, którego twórcami byli: Kazimierz Mitera i Emil Krcha. Ognisko zaczęło działać w 1936 r., zajęcia prowadzili zaś nie pedagodzy, a artyści: Władysław Lam, Jan Cybis, Jerzy Wolf, Czesław Rzepiński, Stanisław Szczepański, Hanna Rudzka-Cybisowa, Eustachy Wasilkowski, Emil Krcha i wielu innych. Od 1938 r. kurs odbywał się w Wiśniowcu. Niektórzy z wykładających na kursach wakacyjnych artystów osiadło w Krzemieńcu. Wymienić tu można Emila Krcha, który był w latach 1938-1939 nauczycielem w państwowym liceum i gimnazjum im. T. Cz. Jego zona natomiast przyjęła posadę nauczycielki gry na fortepianie w szkołach Liceum Krzemienieckiego. Innym artystą, który został w Krzemieńcu był Jan Cybis, który ożenił się z córką nauczyciela LK – Zdzisława Zaremby – w Krzemieńcu przyszedł na świat jego pierworodny syn. J. Cybis pracował w czasie wojny w atelier fotograficznym razem z Henrykiem Hermanowiczem i S. Sheybalem.

Wśród nauczycieli Liceum Krzemienieckiego na wspomnienie zasługuje profesor muzyki i śpiewu Jerzy de Gaché. Z jego inicjatywy na początku lat trzydziestych powstała symfoniczna Orkiestra Wołyńska. W jej skład obok amatorów wchodzili członkowie wojskowej orkiestry 12 pułku Ułanów Podolskich z Białokrynicy oraz kilku uczniów szkół licealnych. Przy orkiestrze istniał Zarząd Audycji-Koncertów, który zajmował się doborem i planowaniem programów, w których brali udział także najwybitniejsi polscy soliści. Orkiestra koncertowała nie tylko w Krzemieńcu dla mieszkańców miasta i uczniów Liceum Krzemienieckiego, ale również robiła objazdy po wołyńskich miastach, tworząc w nich swoje filie i przyciągając coraz większą grupę amatorów26.

Wyjątkowa liczebność młodzieży i personelu pedagogicznego Liceum Krzemienieckiego miało wpływ nie tylko na życie Krzemieńca ale także całego powiatu27. Niezależnie od różnorodnych akcji kulturalno-oświatowych o charakterze społecznym, nauczyciele szkół powszechnych prowadzili liczne kursy dla dorosłych. Ponieważ Liceum Krzemienieckie hołdowało zasadzie „wychowanie przez sztukę”, które miało na celu wyrobienie wrażliwości na piękno, w tym kierunku szły wszelkie działania pedagogiczne.

W okresie międzywojennym Krzemieniec stał się też ważnym ośrodkiem rozwoju fotografii artystycznej. Szkolna Pracownia Fotograficzna Liceum Krzemienieckiego powstała w 1928 r. jako jedna z kilku pracowni zorganizowanych przez Zarząd Liceum Krzemienieckiego28. Działalność pracowni wzbudzała żywe zainteresowanie społeczności krzemienieckiej, w związku z tym padł pomysł zorganizowania Towarzystwa Fotograficznego29. Powstało ono w październiku 1930 r. i liczyło początkowo około dwudziestu członków, a jego najliczniejszą i najaktywniejszą grupę stanowili pracownicy i nauczyciele Liceum Krzemienieckiego30: Aleksander Berger, Zdzisław Celarski, Ludwik Gronowski31 i Emil Smerecki32. Dzięki życzliwości szkoły krzemienieckiej, Towarzystwo Fotograficzne ulokowało się w budynku licealnym. Mieściło się w lokalu Pracowni Fotograficznej i ściśle z nią współdziałało. Prace artystów krzemienieckich rozsyłane były na wystawy polskie i zagraniczne.

Polityka państwa polskiego sprawiła, że do pracy w Liceum Krzemienieckim przyjmowani byli głównie obywatele Polski wyznania rzymsko-katolickiego. Jednocześnie jednak polityka ta nie miała wpływu na selekcję uczniów. Liceum, które było już wówczas osobnym kuratorium podległym bezpośrednio Ministerstwu Oświaty stosowało w tym względzie własna politykę i przyjmowało do swoich szkół uczniów niezależnie od narodowości i wyznania. Jedynym wyznacznikiem były umiejętności i chęć do nauki. Dla uczniów zaś pochodzących z rodzin gorzej sytuowanych stosowano system stypendiów, których przyznanie zależało jedynie od wyników w nauce. Trzeba tu wspomnieć o tym, że dobór nauczycieli obejmował również ich podejście do przedstawicieli innych narodowości, swobodę kontaktów i brak uprzedzeń a także wcześniejsze osiągnięcia w pracy społecznej i pedagogicznej.

Na sukces Liceum Krzemienieckiego oprócz pracowników i nauczycieli pracowali przede wszystkim kolejni kuratorzy. Od 1 września 1922 r. zwierzchnikiem Liceum Krzemienieckiego był dr Marek Piekarski33. A po nim stanowisko to objął Stanisław Paluchowski, dotychczasowy dyrektor VI gimnazjum we Lwowie34. Po przewrocie majowym na stanowisko kuratora powołano Juliusza Poniatowskiego, który w 1934 został Ministrem Rolnictwa. Jego pracę kontynuowali również następcy: Eustachy Nowicki (1934-1935), Karol Kochler (1935-1936) i Stefan Czarnocki, od 1936 r. aż do wybuchu wojny. Byli to ludzie z wizją, zaangażowani w swoją pracę i silnie związani z Liceum. To oni sprawili, że praca w Krzemieńcu stała się przywilejem i nobilitacją a dyplom Liceum Krzemienieckiego otwierał drzwi wyższych uczelni.

autor: Aleksandra Sheybal-Rostek,
materiały pokonferencyjne, Krzemieniec 2008

1 W 1920 r. Liceum Krzemienieckie zostało ponownie powołane Rozkazem Naczelnego Wodza Wojsk Polskich z 27 maja 1920 r. – zob. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego , nr 12, poz. 162.
2″Liceum Krzemienieckie w dobie obecnej 1920 – 1935″, Liceum Krzemienieckie, Krzemieniec 1935, s. 6
3 Pierwszym dyrektorem Seminarium nauczycielskiego został Piotr Moczulski, który został dyrektorem powstałego rok później Gimnazjum im. T. Czackiego.
4 Liceum Krzemienieckie w…. op. cit., s. 7
5 [Słomkiewicz Mytkowski Wincenty], Wspomnienia Wincentego Słomkiewicza Mytkowskiego, [w:] Kronika Koła Środowiskowego Liceum Krzemienieckiego przy TPW, brw , MN Kolekcja Krzemieniecka, zesp. 86, seria 21, s. 24-29
6 Przy Seminarium Nauczycielskim do 1924 r. działała tak zwana preparanda, na miejsce której zorganizowano Szkołę Ćwiczeń
7 W urzędowym spisie ludności z 1921 r. znajdują się następujące dane o ludności Krzemieńca: „ogólna liczba mieszkańców to 16068, z tego 2244 Polaków, 6915 Rusinów, 6391 Żydów, innych (Rosjan, Czechów) 500; według wyznania 1433 rzymsko-katolików, 7984 prawosławnych, 6616 starozakonnych”.
8 [Żołna Józef], Wspomnienia Józefa Żołny, [w:] Kronika Koła Środowiskowego Liceum Krzemienieckiego … op. cit., s. 48-54
9 Liceum Krzemienieckie w … op cit, s. 6-7
10 Z dniem 1 września 1927 r. został przeniesiony na stanowisko wizytatora do Torunia
11 W. Mędrzecki, , Inteligencja polska na Wołyniu w okresie międzywojennym. Wydawnictwo Neriton IH PAN, Warszawa 2005, s. 95-103
12 Kronika Koła Środowiskowego Liceum Krzemienieckiego przy TPW, brw , MN Kolekcja Krzemieniecka, zesp. 86, seria 21, s. 77-84
13 Dz. U. R. P. nr 38 poz.357
14 Sprawozdanie Liceum Krzemienieckiego za rok szkolny 1928/1929.
15 Uczeń otrzymywał miesięczne przydziały materiału do przerobienia z każdego przedmiotu. W tych przydziałach wskazywano mu nie tylko co ma przeczytać, lecz także materiały i źródła. Główny ciężar pracy ucznia przypadał na pracownie, gdzie korzystając z pomocy dyżurnego nauczyciela, wykonywał on przydzielone zadania. Jednocześnie uczeń musiał uczestniczyć w ćwiczeniach laboratoryjnych z fizyki, chemii, biologii, oraz w zajęciach sportowych, z góry zaplanowanych dla poszczególnych grup. Pierwsze trzy godziny każdego dnia to był czas na pracownie, później, po dużej przerwie, w ciągu dwóch, trzech godzin odbywały się lekcje, które obejmowały takie przedmioty jak religia, dykcja, rysunki i śpiew
16 Sprawozdanie Liceum Krzemienieckiego za rok szkolny 1928/1929.
17 Sprawozdanie Liceum Krzemienieckiego za rok szkolny 1929/1930.
18 Sprawozdanie Liceum Krzemienieckiego za rok szkolny 1932/1933.
19 Sprawozdanie Liceum Krzemienieckiego za rok szkolny 1933/1934.
20 Sprawozdanie Liceum Krzemienieckiego za rok szkolny 1928/1929.
21 Jesienią 1925 r. zarząd Kółka Krajoznawczego im. Wilibalda Beslera w Liceum Krzemienieckie na czele z prezesem K. Karpińskim podjął myśl o wydawaniu pisemka krajoznawczego
22 harcmistrzyni RP Jadwiga Falkowska a także harcmistrzynie: Stanisława Sanojca, Halina Paliwodzianka, Maria Zdobnicka, Janina Poniatowska, Joanna Kopcińska. Komendantkami Chorągwi Wołyńskiej w roku 1929 i w latach trzydziestych kolejno były: Stanisława Sanojca, Danuta Morawicka, Maria Bonkowicz-Sitauerowa.
23 Sprawozdanie Liceum Krzemienieckiego za rok szkolny 1928/1929.
24 B. Korczewski, Życie młodzieży w Liceum Krzemienieckim, „Orli Lot”, nr 6, czerwiec 1927, s. 113-115
25 O. Żawrocki, Rydzyna-Krzemieniec. Pojedynek dwóch kresowych uczelni, „Iskry”, nr 39, 1 czerwca 1935, s. 610-613
26 „Życie Liceum Krzemienieckiego”, nr 2, 1931 r., s. 9-10
27 Mały ilustrowany przewodnik po Krzemieńcu. „Zycie Krzemienieckie” 1932, s. 24-25
28S. Sheybal, Wspomnienia 1891 – 1970, Wydawnictwo Literackie, Kraków-Wrocław 1984, s. 243
29 Zamiennie używana była nazwa Krzemienieckie Towarzystwo Miłośników Fotografii
30 S. Sheybal, Wspomnienia …op. cit., s. 245
31 L. Gronowski z dniem 1 września 1930 r. został mianowany nauczycielem szkoły ćwiczeń przy Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Krzemieńcu (Wizytator Liceum Krzemienieckiego J. Poniatowski do L. Gronowskiego, pismo L.dz. 5975/303 w sprawie mianowania z 31 lipca 1930 r., (dokument ze zbiorów prywatnych córki, Hanny Gronowskiej-Szaniawskiej). Do dnia 31 sierpnia 1930 r. był nauczycielem Publicznej Szkoły Powszechnej nr 128 w Warszawie (Inspektor Szkolny m. st. Warszawy St. Dobrowolski do L. Gronowskiego, pismo w sprawie przeniesienia nr 11229/30 z dnia 20 sierpnia 1930 r., (dokument ze zbiorów prywatnych córki, Hanny Gronowskiej-Szaniawskiej)
32 S. Sheybal, Wspomnienia…, op. cit., s. 245
33 Irena Sandecka w rozmowie w dniu 1.10.2005 r. wspominała go jako człowieka bardzo przebojowego, utalentowanego organizatora i wielkiego patriotę
34 Dyrektorem Seminarium Nauczycielskiego w Krzemieńcu był do 31 lipca 1927 r., po przewrocie majowym przeniesiony został na stanowisko dyrektora Państwowego Seminarium Nauczycielskiego w Nieszawie; zmarł 2 lutego 1965 r. w Mielcu.